Üstbilişler, nörotisizm, stres ve tekrarlayıcı düşünmenin psikolojik zorlanma üzerindeki rolü: İstanbul Üniversitesi örnekleminde prospektif bir çalışma
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Hanife Özlem Sertel Berk
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Gelişimsel açıdan beliren yetişkinlik dönemi içinde yer alan üniversite öğrencileri gerek üniversite yaşamında karşılaştıkları stresörler gerekse içsel psikolojik faktörlere bağlı olarak gelişebilen psikolojik zorlanma düzeyleri açısından bir risk grubu olarak öne çıkmaktadır. Son yıllarda yapılan çok sayıda araştırma, üniversite öğrencileri arasında başta kaygı ve depresyon olmak üzere psikolojik sorunların görülme oranlarının oldukça yüksek olduğuna işaret etmektedir. Buna karşın, psikolojik sağlık sorunları yaşayan öğrencilerin yalnızca küçük bir yüzdesinin üniversite sağlık hizmetlerinden yararlandığı gözlenmektedir. Dolayısıyla bu popülasyona yönelik önleyici psikolojik müdahalelerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması kritik bir önem taşımaktadır. Mevcut müdahalelerde daha çok bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı stratejilerin kullanıldığı ancak etkinlik düzeylerinin görece sınırlı ve değişken olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, psikolojik sorunları açıklamada ve müdahalede üstbilişleri merkeze alan metakognitif kuram ve bu kurama dayalı geliştirilen metakognitif terapi son dönemlerde yenilikçi ve umut verici bir yaklaşım olarak öne çıkmaktadır. Özellikle son yıllarda metakognitif kuramının önermelerini ve kurama dayalı geliştirilen metakognitif terapinin etkinliğini destekleyen çalışmaların sayısı hızla artmaktadır. Öte yandan, bu kuramın dayandığı kendini-düzenleyen yürütücü işlev modelinde öne sürülen temel yapıların (üstbilişler, bilişsel dikkat sendromu) sağlık sonuçları üzerindeki rolü ve etki mekanizmaları farklı psikolojik yapılarla (örn., kişilik, stres) ilişkisi bağlamında test edilmeye devam etmektedir. Psikolojik sorunlarla ilişkileri daha önceki çalışmalarda gösterilen nörotisizm ve stresin üstbilişsel süreçlerle bağlantısı ve bir arada ileriye dönük psikolojik sağlık sonuçları üzerindeki etkileri yeterince aydınlatılmış değildir. Bu bağlamda mevcut çalışmanın temel amacı, beliren yetişkinlik dönemindeki üniversite öğrencilerinde üstbilişler, nörotisizm, güncel yaşam deneyimleri, tekrarlayıcı düşünme, algılanan stres ve psikolojik zorlanma (somatizasyon, anksiyete ve depresyon belirtileri) arasındaki ilişkileri metakognitif kuramın öngörüleri doğrultusunda önerilen yapısal bir model içerisinde incelemektir. Çalışmanın katılımcılarını, 2018-2019 akademik yılında İstanbul Üniversitesi'nin çeşitli fakülte ve bölümlerinde öğrenim gören üniversite öğrencileri oluşturmaktadır. Uygulama aşamasına geçmeden önce gerekli etik izinler alınmıştır. Prospektif araştırma deseni kullanılan bu çalışmada katılımcılardan üç ay ara ile iki kez ölçüm alınmıştır. Veri toplama araçları olarak Eysenck Kişilik Anketi-Gözden Geçirilmiş Kısaltılmış Formu, Üniversite Öğrencilerinin Güncel Yaşam Deneyimleri Envanteri, Algılanan Stres Ölçeği, Perseveratif Düşünme Ölçeği, Üstbilişler Ölçeği-30, Hasta Sağlık Ölçeği-Somatik, Anksiyete ve Depresif Semptomlar (HSÖ-SADS) ve sosyodemografik özellikler ile genel sağlık durumu hakkında bilgilere ulaşmak için Kişisel Bilgi Formu kullanılmıştır. İlk ölçüm zamanında 698'i kadın (%77.2) ve 206'sı erkek (%22.8), toplam 904 kişi (Yaş Ort.= 20.45, SS= 1.84); ikinci ölçüm zamanında ise 340'ı kadın (%84.2) ve 64'ü erkek (%15.8), toplam 404 kişi (Yaş Ort.= 20.85, SS= 1.86) ölçekleri tamamlamıştır. Araştırmanın hipotezlerini test etmek için yapısal eşitlik modeli (YEM) analizleri yapılmıştır. YEM analizleri sonucunda üstbilişler, nörotisizm, güncel yaşam deneyimleri, tekrarlayıcı düşünme, algılanan stres ve psikolojik zorlanma arasındaki ilişkilere dair önerilen yapısal model kısmen doğrulanmıştır. Bulgular, sırasıyla tekrarlayıcı düşünme ve algılanan stresin, nörotisizm ile psikolojik zorlanma arasındaki ilişkide tam aracılık; üstbilişler ve güncel yaşam deneyimlerinin psikolojik zorlanma üzerindeki yordayıcı etkilerinde ise tam aracılık değil kısmi aracılık gösterdiğini ortaya koymuştur. Elde edilen mevcut araştırma bulguları, literatür ışığında tartışılmış ve gelecek çalışmalar için önerilerde bulunulmuştur. Mevcut araştırma sonuçlarının üniversite öğrencilerinde psikolojik sağlık ve iyi oluşu arttırmayı hedefleyen önleyici müdahaleler açısından yol gösterici olacağı düşünülmektedir.