BOLAYIRLI ŞEYH SİNAN'IN İLAHİYYATI'NDA GEÇEN DİNÎ-TASAVVUFİ KAVRAMLAR

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Kültür Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türk Dili Ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SEVDA GÜNEŞ

Danışman: Serdar Gürçay

Özet:

ÖZET

Bu tez çalışmasının konusunu, XVII. yüzyıl dinî tasavvufi halk edebiyatı geleneği içerisinde yer alan Şeyh Sinân’ın manzumeleri oluşturmaktadır. Söz konusu eser İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kütüphanesi OE_Yz 001604/03 (T811) numarada İlâhiyyât/ Sinân Şeyh adıyla kayıtlıdır. Şeyh Sinân’ın şiirlerinin günümüze kadar kapsamlı bir çalışmaya konu edilmemiş olması, bu konunun seçilmesinde belirleyici olmuştur. Çalışma, Şeyh Sinân’a ait olduğu tespit edilen 112 şiirle sınırlandırılmıştır.

Bu kapsamda çalışmanın amacı, Şeyh Sinân’a ait 112 şiirde geçen dinî tasavvufi kavramları tespit ederek bu kavramları ayet, hadis, tasavvuf öğretisi ve halk edebiyatı geleneği çerçevesinde incelemektir. Yapılan çalışmada, dönemin inanç dünyasının şiirlere yansıması ve Şeyh Sinân’ın tasavvuf anlayışının eser üzerindeki etkileri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Araştırmanın özgün yönü tek nüsha hâlinde bulunan bu eserin ilk defa sistematik bir şekilde ele alınmasıdır. Bu yönüyle tekke, tasavvuf ve halk edebiyatı alanlarına yeni bir katkı sunmayı, Şeyh Sinân’ın şiirleri üzerinden XVII. yüzyılın edebî ve kültürel iklimini yeniden yorumlama amacını taşımaktadır.

Araştırmaya konu olan eserin ilk kısmında, 1b-5a varaklarında kırmızı bir başlıkla Hâzâ Mevlûdin Nebiyyi Salllallahû Tealâ Aleyhi Vesellem, ibaresi yer almaktadır. Bu başlığın ardından Süleyman Çelebi’nin Mevlid adlı eserinden alınmış bazı beyitler gelmektedir. 5a’nın sonundan itibaren başlayan şiirin devamı 6a’da yer alır. Eserin bu varaklarında, Rûşenî adlı bir mutasavvıfın iki manzumesi ile Eşrefoğlu ve İkbâli mahlaslı sûfî şairlerin farklı manzumeleri görülmektedir. 6b-11a varakları arasında Hazâ Kitâb Etvâr-ı Seb’a başlıklı tasavvufi bir metin bulunur.

11a varağının sonunda, Yunus, Eşrefoğlu, Münirî ve Nakşî gibi sûfî şairlerin manzumeleri görülmektedir. 47a ve 50a varakları arasında bu manzumeler devam eder. Cöngün 51a-51b varağında kâğıt boyasıyla ilgili teknik bilgiler verilmiş ve bu bilgiler 53a ve 55b arasındaki varaklarda devam etmiştir. Eserin son üç varağı ise boş bırakılmıştır.  

Şeyh Sinân’a ait şiirler 18b varağından başlamakta ve 46b varağında sona ermektedir. Eserde 112 şiire başlık konulmamış fakat dört şiir hâricinde tüm şiirlerin sonuna temmet (son) kaydı düşülerek şiirin tamamlandığı belirtilmiştir. Eserde yer alan beyitlerin toplam sayısı ise 831’dir.

Şiirlerin büyük bir kısmında Şeyh Sinân’ın mahlası bulunur. Eserde bazı şiirlerde yazım ve imla hatalarına rastlanılmıştır. Yapılan bu tür hataların mürettibin dikkatsizliğinden kaynaklanabileceğini düşündürmektedir. İncelenen şiirlerin muhtevasında, şairin din ve tasavvuf anlayışı eser üzerinde belirgin bir biçimde kendini göstermektedir.  

Eserin yazılış tarihiyle ilgili kesin bir bilgi olmamakla birlikte, sol üst iç kapakta yer alan şu bilgi önem arz etmektedir. “1203 senesi Mâh-ı Recebin 12. günü Salı günü Sultan Selim tahta cülûs eyledi. “Ba‘de’l cülûs yedinci günü bazartesi günü kılıç kuşandı.” Bu notta belirtilen tarih III. Selim dönemine işaret etmektedir. (1789) Bu nedenle eserin XVII. yüzyılın veya XVIII. yüzyılın sonlarında derlendiği düşünülmektedir. Bu tarihi çerçeve ele alındığında, söz konusu eser, dönemin edebî ve tasavvufi birikimini, ayrıca şairin dünya görüşünü yansıtan önemli bir kaynak olarak değerlendirilebilir.

Bu araştırmada Şeyh Sinân’ın şiirlerinde Esmâ-i Hüsnâ ile birlikte, dinî ve tasavvufi unsurların sıklıkla kullanıldığı tespit edilmiştir. Tevhit, ibadet, zikir, Allah ve peygamber sevgisi, dört halife ve Dört Kapı Anlayışı öne çıkan unsurlar arasında yer alır. Araştırma dinî tasavvufi halk edebiyatı alanına yeni veriler sunmakta Şeyh Sinân’ın manzumeleri üzerinden XVII. yüzyılın edebî, kültürel ve sosyal ikliminin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.